Diaconaat: een bijbelse opdracht.

Over de bijbelse opdracht wat betreft het diaconaat valt veel te schrijven. Teveel zelfs om hier kwijt te kunnen. Omdat de oorsprong van het diaconaat echter in de Bijbel ligt, zullen we hier toch kort op ingaan. Iemand die meer wil weten over de taak van de diaken volgens de Bijbel, zal in eerste instantie merken dat hierover in de Bijbel weinig wordt geschreven. Toch komt in het Nieuwe Testament het Griekse woord "diakonia" regelmatig voor. Dit woord betekent "dienst". Het hiervan afgeleide woord "diakonos" wordt in het algemeen vertaald als "diaken". Het dienen is niet alleen maar een bepaald aspect van het gemeente zijn, het dienen behoort tot de kern van het gemeente zijn.

Oorspronkelijk had het vooral betrekking op het dienen aan tafel. Daarom hebben de diakenen bij het vieren van het Avondmaal, nog steeds een belangrijke taak.
De opdracht van de Diaconie is: “Helpen waar geen helper is”. De hulpverlening vindt plaats op drie niveaus: plaatselijk, landelijk en wereldwijd. Alhoewel voor dat laatste een aparte ZWO commissie is opgericht, verleent onze diaconie bij grote rampen in de wereld ook financiële hulp. Dit altijd in samenspraak met de ZWO. 

Veel mensen die actief zijn in het diaconaat laten zich inspireren door de bijbel. In de boeken van het Oude Testament en in de verhalen van Jezus in het Nieuwe Testament speelt het recht van de armen een belangrijke rol. Een voorbeeld is het verhaal van de barmhartige Samaritaan (Lucas 10: 25-37. In het boek Handelingen (in het Nieuwe Testament) worden de eerste christelijke gemeenten beschreven, zoals die in de eerste eeuw van onze jaartelling ontstonden. In deze gemeenten werden diakenen aangesteld die verantwoordelijk waren voor het beheer en de (her)verdeling en de goederen die de gemeenteleden op hun samenkomsten bijeenbrachten. De diakenen hadden, behalve een dienende taak in de liturgische samenkomsten, ook een sociale taak in de gemeenschap.   De bijbelse opdracht tot dienen is samengevat in het gebod van de liefde tot God en de daaraan verbonden liefde tot de naaste (Matth. 22:37-40). Waarachtige liefde tot God laat zich niet verenigen met gebrek aan liefde tot de naaste. Ons grote voorbeeld hierin is Christus, die niet gekomen is om Zich te laten dienen, maar om te dienen (Matth. 20:28). De opdracht om te dienen komt duidelijk naar voren in Matth. 25:31-46, waarin Jezus ons op de dienst van barmhartigheid en gerechtigheid wijst. Een veelomvattende diaconale opdracht van de gemeente, waarbij veel op het spel staat.   

Ook Paulus spreekt in I Cor. 12:26 over het dienen in de gemeente. Als hij schrijft "als een lid lijdt, lijden alle leden mee", ligt daarin opgesloten, dat de gehele gemeente geroepen is, diaconale gemeente te zijn. De diaconale taak is dus duidelijk niet alleen opgedragen aan een specifieke groep gemeenteleden. Nu is het niet zo dat alle gemeenteleden die diaconale taak op dezelfde wijze moeten uitvoeren. Paulus geeft het voorbeeld van een lichaam dat bestaat uit vele leden, zoals het oog, het oor, de mond, enz. Hoewel al deze leden verschillend zijn en ook allemaal een specifieke taak hebben, vormen ze samen toch een lichaam. Zo heeft ook de Geest aan gelovigen gaven gegeven, om ze daarmee hun eigen waardevolle plaats in het lichaam van Christus te geven. Opdat zo de hele gemeente diaconale gemeente zal zijn!

Het ambt van diaken

Al in de eerste christelijke gemeenten treffen we diakenen aan. Hun taak was in de eerste plaats het verzorgen van armen en weduwen.

Daar kwam bij dat ze de tafels moesten bedienen. Vandaag de dag kunnen we zeggen dat de diaconale taak zich uitstrekt tot al die mensen die lijden door armoede, onrecht, discriminatie of ziekte. Dit krijgt gestalte door hen bij te staan in de voorbeden, met materiële hulp en met steun in het zoeken naar recht.
 
In de loop van de eeuwen kwam het accent in de taken van de diakenen meer te liggen op de liturgische functie. Maar in de kerken die ontstonden na de reformatie (16e eeuw), zoals de Nederlandse Hervormde Kerk, werd het oude diakenambt weer in ere hersteld, met een sterke nadruk op de sociale taken. De diaconie als speciale instelling van de kerk zorgde voor de armen en richtte tehuizen op voor weduwen, wezen en ouderen. Diakenen beheerden het kapitaal dat in de vorm van geld, kunstbezit of onroerend goed aan de diaconie werd nagelaten door vermogende burgers en zorgden voor een goede besteding van de opbrengst ervan. Zij doen dat tot op de dag van vandaag.

Barmhartigheid

Eeuwenlang werden de taken van de diaconie gevormd door de zeven werken van barmhartigheid: de hongerigen voeden, de dorstigen te drinken geven, de vreemdeling onderdak verschaffen, de naakten kleden, de zieken verzorgen, de gevangenen bezoeken en de doden begraven.
In de negentiende eeuw komt de nadruk in het diaconaat vooral te liggen op de 'verzorging van de armen'. In de armenwet van 1854 wordt het voorzien in de behoeften van de armen uitdrukkelijk overgelaten aan de kerken en het particulier initiatief. In de tweede helft van de 19e eeuw verscherpen de sociale tegenstellingen zich. De kerkelijke liefdadigheid is absoluut onvoldoende om de sociale problemen op te lossen. Het duurt echter tot halverwege de twintigste eeuw voordat van overheidswege het stelsel van sociale zekerheid wordt uitgebouwd van gunst naar recht. De Algemene Bijstandswet van 1965 vormt hiervan het sluitstuk. Dit betekende een drastische verandering in de taken van de diaconie. Immers, daadwerkelijke armenzorg door diakenen was niet meer nodig. Diakenen speelden nog enige tijd een rol in het besturen van instellingen op het gebied van maatschappelijk werk, gezinsverzorging en ouderenzorg, maar met de veralgemenisering van deze voorheen verzuilde instellingen, verdween ook die taak.

Gerechtigheid
In de jaren zestig en zeventig verschoof dus het accent in het diaconaat van het doen van barmhartigheid naar de inzet voor gerechtigheid. De wereld buiten Nederland kwam in het vizier. De diaconie ging projecten in het buitenland steunen. Dat ging onder het kopje “werelddiaconaat”. In de jaren tachtig en negentig werd in Nederland het stelsel van sociale zekerheid gesaneerd. Een beweging, genaamd “de arme kant van Nederland”, speelde een belangrijke rol bij het aan de kaak stellen van de verslechtering van de positie van mensen die van een minimuminkomen moeten leven. Veel kerkelijke en diaconale organisaties waren vertegenwoordigd in deze beweging. De diaconie krijgt, met name in de grote steden, een nieuwe rol in het opzetten van projecten gericht op de positieverbetering van mensen aan de onderkant van de samenleving.

Mensen, of ze nu lid zijn van de kerk of niet, kunnen in de problemen komen. De diaconie wil dan helpen. Meestal door verwijzing naar instellingen of diensten waar hulp geboden kan worden en als het nodig is gaat de diaken mee. Vaak kan een diaken meehelpen een formulier in te vullen of weet een regeling te vinden waar gebruik van kan worden gemaakt of regelt een afspraak met de juiste persoon die verder kan helpen.

En bij financiële problemen kan de diaconie ook zelf bijspringen. De diaconie heeft daar wel strikte regels voor. In het algemeen geldt dat financieel niet geholpen kan worden als er bij de overheid nog mogelijkheden zijn om voor regelingen en vrijstellingen in aanmerking te komen. De diaken helpt daarbij.
Ook wordt er geen financiële hulp geboden wanneer iemand een uitkering op het minimumniveau ontvangt, maar - en dat moet er direct bij gezegd - als er bijzondere of speciale omstandigheden zijn dan kan de diaconie soms helpen.

De diaconie werkt volledig anoniem. Niemand komt te weten wie hulp gevraagd of gekregen heeft van de diaconie.